শিক্ষক- শিশুৰ চিন্তাৰ প্ৰবাহক

নীলিমা শৰ্মা মহন্ত অৱসৰী প্ৰবক্তা, ডায়েট, মৰিগাঁও
nilima mahanta

 

শিক্ষাদান কৰা কাৰ্যটো হ'ল এক পবিত্ৰ কাৰ্য, কিয়নো কণ কণ ল'ৰা-ছোৱালীক শিক্ষাদান কৰি এক নতুন পথৰ সন্ধান দিয়া হয়। সেয়েহে ফলপ্ৰসূ শিক্ষাদান কৰা সকলো ব্যক্তিয়েই এক গৌৰৱবোধ অনুভৱ কৰে। শিক্ষাদান কৰা কাৰ্যটো একেবাৰে সহজ নহয় যদিও খুউব কঠিনো নহয়। শিক্ষাদান কাৰ্য আৰু শিক্ষা গ্ৰহণৰ মাজত ওতঃপ্ৰোত সম্বন্ধ আছে। শিক্ষাদান আৰু শিক্ষা গ্ৰহণৰ মূল মাধ্যম হৈছে যোগাযোগ। শিক্ষকে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ লগত পাঠ প্ৰদানৰ মাধ্যমেৰে যোগাযোগ স্থাপন কৰে। যোগাযোগ স্থাপন কৰিবলৈ শিক্ষকে বিভিন্ন উপায় অৱলম্বন কৰে। সেইবোৰ হৈছে মৌখিক যোগাযোগ, দৃশ্য-শ্ৰাৱ্য সঁজুলিৰ প্ৰয়োগ, কলা, লিখন ইত্যাদি। পদ্য এটা পঢ়ি শুনোৱাৰ পিছত পদ্যটো সুন্দৰকৈ আবৃত্তি কৰিবলৈ শিকালে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে আবৃত্তি কৰিব, বাৰে বাৰে আবৃত্তি কৰিলে পদ্য বা কবিতাটোৰ কিছু কিছু অৰ্থ তেওঁলোকে বুজিও পাব। প্ৰথম শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীকো আমি পদ্য আবৃত্তি কৰিবলৈ শিকাব পাৰো। অংকুৰণ প্ৰথম ভাগত থকা "মই গছ" পদ্যটো প্ৰথমতে মাতি শুনাই পাছত ভালদৰে গাবলৈ শিকালে তেওঁলোকে গাব আৰু বুজিও পাব। পদ্যটো হৈছে----- "মই গছ"
মই গছ
মোৰ তলত বহা তুমি
মই দিম ছাঁ
শীতল বতাহ পাবা তুমি
জুৰাই ল'বা গা ।
নানা ৰঙৰ ফুল দিম
লগৰীয়াক দিবা
নানা তৰহৰ ফল দিম
লগে-ভাগে খাবা।

পদ্যটোৰ কথাখিনি একেবাৰে সহজ, পদ্যটো গাবলৈ শিকোৱাৰ পাছত শিক্ষকে পদ্যটোৰ কথাখিনি সুন্দৰকৈ বুজাই দিব লগতে গছৰ উপকাৰিতাৰ কথাও ক'ব। এইখিনিতেই মূল্যবোধ বিকাশৰ এটা সুযোগ ল'ব পাৰি। আছে যিহেতু আমাক বহুত উপকাৰ কৰে, গছক যেন আমি অপকাৰ নকৰো। লগতে গছে যে আমাক অম্লজান দিয়ে অৰ্থাৎ আমি উশাহ-নিশাহ লোৱাৰ বাবে বিশুদ্ধ বায়ু দিয়ে আৰু পৰিৱেশৰ দূষিত বায়ুবোৰ গছে শুহি লয়। এনে মৌখিক যোগাযোগৰ দ্বাৰা আমি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ লগত সম্বন্ধ স্থাপন কৰিব পাৰো। লগতে গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা হ'ল যোগাযোগ স্থাপনৰ সময়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ প্ৰতি গুৰুত্ব দিয়া, সেইবাবেই দৃশ্য-শ্ৰাৱ্য সঁজুলিৰ প্ৰয়োগো আমি প্ৰয়োজন সাপেক্ষে কৰিব লাগিব।
শিক্ষকে পাঠটো প্ৰদান কৰাৰ লগে লগে পাঠটো গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে। পাঠ গ্ৰহণ স্থায়ী হ'বলৈ কিছু অনুশীলনৰ প্ৰয়োজন। এনে অনুশীলনৰ বাবে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক ইজনৰ লগত সিজনৰ সহযোগ কৰি কাম কৰিবলৈ দিয়া উচিত। দুজন দুজন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক একোটা গোট কৰি তেওঁলোকক লগ হৈ ভাবিবলৈ দি কাম কৰাৰ সুযোগ দিব লাগে। উদাহৰণস্বৰূপে ক'ব পাৰি যে দ্বিতীয় শ্ৰেণীত যুক্তাক্ষৰ শিকোৱা হয়। পাঠত থকা যুক্তাক্ষৰ শিকোৱাৰ পাছত অৰ্থাৎ 'ন্ন' যুক্তাক্ষৰটো শিকোৱাৰ পাছত তেওঁলোকক 'ল্ল', 'চ্চ', 'ম্ম'- যুক্তাক্ষৰকেইটা ভাঙিবলৈ দিব লাগে। দুজন লগ হৈ চিন্তা কৰি, কিতাপৰ সহায় লৈ কাৰ্যটো কৰিবলৈ দিব লাগে। লগতে যুক্তাক্ষৰটোৰ উচ্চাৰণ কেনে হ'ব সেইটো কৈ দিব লাগে। সহযোগিতাৰে কাম কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজতে শিকে লগতে তেওঁলোকৰ মাজত বন্ধুত্ব বাঢ়ে। অৱশেষত এজনে আনজনৰ প্ৰতি সমমৰ্মিতা প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈও শিকে। এনেকৈয়ে মূল্যবোধ শিক্ষাৰো আৰম্ভণি হয়। সেয়েহে চিন্তাশীল শিক্ষাবিদ সকলে সহযোগিতাৰ গুৰুত্ব বুজিয়েই শিক্ষা প্ৰদানত ইয়াক প্ৰয়োগৰ বাবে বাৰে বাৰে উনুকিয়াইছে।
চিন্তাশীল শিক্ষাবিদ সকলৰ মতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক আৰম্ভণিৰে পৰাই সৃষ্টিশীল কৰি গঢ়ি তুলিবলৈ যত্ন কৰিব লাগে। প্ৰত্যেকেই নিজৰ চিন্তাৰ মুকলি প্ৰয়োগ কৰাৰ সুযোগ পাব লাগে। ওপৰত উল্লেখ কৰা "মই গছ" পদ্যটোৰ সহায়েৰে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক মৌখিকভাৱে কিছু কথা ক'বলৈ দিব পৰা যায়। গছডালে আমাক বহুত কিবাকিবি দিয়ে বুলি জানিলো, তেনেহ'লে গছডাল ভালে থাকিবলৈ আমি কি কি কৰিব পাৰোঁ? এনে ধৰণৰ প্ৰশ্নৰ সহায় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ চিন্তাৰ দুৱাৰ মুকলি হোৱাত সহায় কৰিব লাগে। শ্ৰেণী অনুসৰি এনে সৃষ্টিশীল চিন্তাৰ বিকাশ বিভিন্ন লেখাৰেও প্ৰকাশ কৰিবলৈ দিব পাৰি। প্ৰথম, দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক ছবি আঁকিবলৈ দিও নিজৰ নিজৰ সৃষ্টিশীল চিন্তাৰে প্ৰকাশত সহায় কৰিব পাৰি।
এনেকৈ ছবি অঁকাৰ পাছত ছবিখন সম্বন্ধে ক'বলৈ দিব লাগে। ওপৰ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাক, দেউতাক বা ককা-আইতাৰ বিষয়ে লিখিবলৈ দিব লাগে। এইদৰে প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সৃষ্টিশীল লেখাৰ বাবে উৎসাহিত কৰিব লাগে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ লেখাবোৰ প্ৰাচীৰ পত্ৰিকাৰ যোগেৰে প্ৰকাশ কৰিব লাগে। প্ৰাচীৰ পত্ৰিকাৰ বাবেও ছাত্ৰ-ছাত্ৰী সকলক উৎসাহিত কৰিব লাগে। এনে প্ৰাচীৰ পত্ৰিকাই পৰিদৰ্শন কৰিবলৈ অহা বিশেষ ব্যক্তি সকলক উদ্ধুদ্ধ কৰিব।
সৃজনীশীল চিন্তাৰ উপৰি শিক্ষাবিদ সকলে আন এক চিন্তাৰ কথা কৈছে- সেয়া হ'ল মননশীল চিন্তা। অৰ্থাৎ মননশীল চিন্তা হৈছে বেলেগ বেলেগ মতামতবোৰ মুকলি ভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পৰা। ইজনে সিজনৰ মতামতক একেআষাৰে নুই নকৰি গ্ৰহণ কৰি লোৱা। আনহাতে এনে চিন্তাৰ উৎকৰ্ষ সাধনৰ বাবে প্ৰশ্নবোৰ পোনে পোনে নকৰি গভীৰ ভাবে চিন্তা কৰিব পৰাকৈ সুধিব লাগে। পাঠ প্ৰদান কৰি যোৱাৰ লগে লগে শিক্ষকে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক মাজে মাজে প্ৰশ্ন সোধে, সেই প্ৰশ্নৰ আলমতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক গভীৰভাৱে চিন্তা কৰাৰ সুযোগ দি প্ৰশ্ন সুধিব লাগে। উদাহৰণস্বৰূপে ক'ব পাৰি যে- চতুৰ্থ শ্ৰেণীৰ পানী পাঠটো পঢ়ুৱাই থাকোতে প্ৰসংগক্ৰমে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিক্ষকে এনেদৰে প্ৰশ্ন সুধিব পাৰে-
প্ৰশ্ন ১ : আমাৰ ধৰাৰ পৰা যদি পানী একেবাৰে নাইকীয়া হৈ যায় আমাৰ কি হ'ব বাৰু ?
প্ৰশ্ন ২ : পানীৰ সঁচাকৈয়ে আকাৰ নাই নে ?
ওপৰ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে আৰু অলপ আওঁপকীয়া হ'ব লাগিব যাতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে চিন্তা কৰাৰ থল পায়। লগতে গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা হ'ল যে মুকলি ভাৱে আমি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ উত্তৰবোৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগিব যদিও কিছুমান উত্তৰ আমাৰ গ্ৰহণযোগ্য নহয়। তেনে উত্তৰবোৰৰ বিপৰীতে আমি আকৌ প্ৰশ্ন কৰিব লাগিব যাতে তেওঁলোকে বাস্তৱৰ লগত মিলাকৈ উত্তৰ দিবলৈ শিকে।
শিক্ষাবিদ সকলৰ মতে সংযোগ সাধন হৈছে আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ। শিক্ষা প্ৰদান আৰু গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত এই সংযোগ সাধনৰ প্ৰয়োজনীয়তা নুই কৰিব নোৱাৰি। ছাত্ৰ-ছাত্ৰী বিদ্যালয়লৈ আহে, শিক্ষকৰ লগত সিহতৰ সংযোগ সাধন হয়, শিক্ষকে বিভিন্ন ব্যক্তি, বিভিন্ন দিশ অৰ্থাৎ প্ৰকৃতি, পৃথিৱী, পানী, নৈ, বিল ইত্যাদিৰ লগত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সংযোগ কৰায়। দিনৰ আকাশৰ বেলিটোৰ লগত পৰিচয় কৰাৰ লগে লগে আমাৰ বাবে বেলিৰ পোহৰৰ বিভিন্ন প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা জানিব পাৰিব। লগতে বেলিটোৰ লগত আমাৰ এক অহৰহ সম্পৰ্কৰ কথা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে বুজি পাব। সেয়েহে এনেধৰণৰ সংযোগ সাধনৰ বাবে শিক্ষকেই আগভাগ ল'ব লাগিব।

শিক্ষক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বন্ধু আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ চিন্তাৰ ভঁৰাল চহকী কৰি এক নতুন দিশৰ সন্ধান দিব পৰা পথ প্ৰদৰ্শক, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ চিন্তাৰ প্ৰবাহক।