মহাত্মা গান্ধীৰ যঁ‌তৰটো

ড° শিৰোমণি ভূঞা মুখ্য সম্পাদক, গুৰুবাৰ্তা, প্ৰবক্তা জিলা শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান,কামৰূপ

ব্ৰিটিছ কালৰ কথা, এবাৰ গোৰখপুৰ অঞ্চলৰ এজন লোকে মহাত্মা গান্ধীৰ যঁ‌তৰ আৰু খাদী সজাগতাক লৈ এক অনাহুত বিতৰ্ক কৰি সমালোচনা কৰিছিল।। কিন্তু তাৰ পিছতে দুৰ্ভাগ্যক্ৰমে সেই ব্যক্তিজনৰ ঘৰত এটা অগ্নিকাণ্ড সংঘটিত হৈছিল। আকৌ এবাৰ এটা ঘটনা ঘটিছিল আজমগড় অঞ্চলত। সেই অঞ্চলৰ এজন খেতিয়কে ক'লে যে তেওঁ মহাত্মা গান্ধীক তেতিয়া বিশ্বাস কৰিব যেতিয়া তেওঁ ৰোপণ কৰা ঘেহু খেতিখিনি নিজে নিজে তিললৈ ৰূপান্তৰিত হ'ব। অৰ্থাৎ তেওঁ বুজালে যে অসম্ভৱবোৰ সম্ভৱ হৈ উঠাৰ দিনাহে তেওঁ গান্ধীজীক বিশ্বাস কৰিবলৈ ল'ব। কিন্তু পিছদিনা তেওঁ খেতি পথাৰলৈ গৈ দেখা পালে যে তেওঁৰ ঘেহু খেতিখিনি তিল খেতিলৈ ৰূপান্তৰিত হৈ আছে। কি অলৌকিক ঘটনা! হয় ঠিকেই শুনিছে। এয়া গান্ধীজীৰ দিনৰ কথা। প্ৰথম কথা গান্ধীজীক লৈ বাদ-বিবাদৰ অন্ত নাছিল। গান্ধীজীক লৈ অদ্ভুত বিশ্বাসৰো স্ৰোত বৈছিল। ওপৰৰ কাহিনী দুটা অৱশ্যে মই কোৱা নাই - NCERT ৰ Themes in Indian History ৰ কিতাপত লিপিবদ্ধ হৈ থকা কথাহে এইবোৰ। কিন্তু কিয়? এনেকুৱা আজৱ কথাবোৰটো লিখিব নালাগিছিল। কিন্তু এই কাহিনীবোৰ দিয়াৰ নিৰ্দিষ্ট কাৰণ আছে। সাধাৰণতে প্ৰতিটো জনসমাজৰ কাহিনীত সেই সময়ৰ বিশ্বাস প্ৰণালীৰ এক প্ৰতিফলন থাকে। মহামানৱ হিচাপে বিভূষিত মহাত্মা গান্ধীক লৈ মানুহৰ মাজত যে অপাৰ চৰ্চা চলিছিল, তৰ্ক বিতৰ্কৰ অন্ত নাছিল আৰু তেখেতৰ প্ৰতিস্থাপনীয় স্ৰোত সেই সময়ত কিমান তীব্ৰ আছিল - তাৰেই প্ৰতিফলন এই অলৌকিক কাহিনীবোৰ। আচলতে বিখ্যাত মানুহ বা প্ৰভাৱশালী মানুহৰ ওপৰত দেৱত্ব আৰোপনৰ এক পুৰণি অভ্যাস আমাৰ মাজত বিৰাজমান। ভাৰতীয় জনজীৱনৰ ইতিহাসত এনে দেধাৰ উদাহৰণ আছে। সেয়ে এই কথাবোৰক লৈ উক্ত পাঠ্যপুথিত এটা টোকা লিখিছে এইদৰে - "You have seen that the circulation of rumours tells us about the structure of the belief of a time: they tell us about the mind of the people who believe in the rumours and the circumstances that make this belief possible. What do you think these rumours about Gandhiji reflect?" ইয়াৰ জৰিয়তে ছাত্ৰ ছাত্ৰীৰ মাজলৈ এটা চিন্তন প্ৰশ্ন এৰি দিয়া হৈছে।

ঠিক একেদৰে আমাৰ অসম মুলুকতো সমাজ বিজ্ঞানী মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ, মাধৱদেৱ, বিভিন্ন সত্ৰীয়া ব্যক্তিত্ব তথা তদ্ সময়ৰ বহু ধৰ্ম প্ৰচাৰক ব্যক্তিক লৈ এনেধৰণৰ বিভিন্ন মুখৰোচক কাহিনী বাগৰি থকা দেখা গৈছিল। শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ দৰে এজন প্ৰতিভাধৰ ব্যক্তিৰ ওপৰত দেৱত্ব আৰোপ কৰাও দেখা গৈছিল। কাৰণ হ'ল বিস্ময় প্ৰতিভা, প্ৰভাৱ আৰু তেওঁক লৈ বিভিন্ন পক্ষই কৰা বিতৰ্ক। তেওঁ যে এজন তেজ মঙহৰ মানুহ, সেই কথাতকৈ তেওঁৰ ওপৰত অলৌকিক চিন্তা চৰ্চা কৰাৰ প্ৰৱাহ এটা আগতে দেখা গৈছিল। এই কথাবোৰত সমাজ জীৱনৰ বিশ্বাস প্ৰণালীৰ প্ৰতিফলন আছে। শংকৰদেৱ বাৰু আজিৰ পৰা পাচঁ‌শৰো অধিক কালৰ আগৰ মানুহ, সেই সময় ব্ৰিটিছ সময়তকৈ পৃথক আছিল, মানুহৰ মাজত হয়তো এইধৰণৰ চিন্তাৰ উন্মেষ ঘটি পাছলৈকো কথাবোৰ চলি আহিছিল। কিন্তু সেই একে ভাবনাবোৰ ব্ৰিটিছ যুগতো দেখা গ'ল। ব্ৰিটিছ সময়ৰ বা ঔপনিৱেশিক সময়ৰ ভাৰতবৰ্ষত মহাত্মা গান্ধীক লৈ চলা এই অলৌকিক উদাহৰণবোৰে কিন্তু অনগ্ৰসৰতা আৰু জনচিন্তনৰ স্ৰোতটোকে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। অৱশ্যে মানুহৰ ওপৰত অলৌকিকতাৰে আৱৰা দেৱত্ব আৰোপ এতিয়াও চলি আছে। কোনোবা দুৰ্বল মূহুৰ্ত্তত কোনো ব্যক্তিৰ মাজত অদ্ভুত কিবা এটা আমি বিচাৰি ফুৰো। অতিপ্ৰচাৰ আৰু অত্যুৎসাহৰ সমন্বিত বিক্ৰিয়া এটা ঘটি এনেবোৰ হয় যেন লাগে। এতিয়া প্ৰশ্ন হয় - কাকতালীয় ভাবে ঘটা ঘটনাবোৰৰ আলম লৈ আমি সমাজৰ এক ছায়ামূৰ্তিও নিৰ্মাণ কৰো নেকি?- এয়াও কিন্তু বাদ-বিবাদৰ বিষয়।

মহাত্মা গান্ধীয়ে দক্ষিণ আফ্ৰিকাত থকাৰ সময়ৰে পৰা এক বিশেষ ভাবমূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ভাৰতলৈ আহি স্বাধীনতা সংগ্ৰামখনত মিলি পৰোঁতে কেশবিহীন মুখাৱয়ব,এধানিমান নিম্ন বস্ত্ৰৰে তেওঁ যেন মিলি গৈছিল সেই কষ্ট সহিষ্ণু শ্ৰমজীৱী মানুহখিনিৰ মাজত। কাৰণ তেওঁৰ প্ৰথম স্বাধীনতা কাৰ্যসূচীবোৰেই আৰম্ভ হৈছিল কৃষক তথা শ্ৰমজীৱী লোকসকলৰ লগত। এয়া তেওঁৰ ৰণনীতিগত ৰূপ আছিল নে স্বাভাৱিকভাবে অৱগাহন কৰা ৰূপ- সেয়া অৱশ্যে গৱেষণাৰ বিষয়। এতিয়া আহোঁ তেওঁৰ যঁ‌তৰটোলৈ। ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ এটা চিন হৈ পৰিছিল গান্ধীজীৰ সেই যঁ‌তৰ অভিযান। সেই সময়তে বহুতে প্ৰশ্ন কৰিছিল যে গান্ধীজীয়ে যন্ত্ৰ জাগৰণৰ বিৰোধিতা কৰিছে নেকি! কাৰণ বহু লোক যন্ত্ৰচালিত বস্ত্ৰ উদ্যোগটোৰো সমৰ্থক আছিল। তেওঁ‌ৰ যঁ‌তৰটোৱে বৃহৎ যন্ত্ৰ আৰু প্ৰযুক্তিৰ আন্দোলনক উৎসাহ নজগাই বুলি এক ধাৰণা বিয়পায়ো দিয়া হৈছিল। কিন্তু গান্ধীজীৰ সেই যঁ‌তৰ আছিল দৰিদ্ৰজনৰ কুটীৰ শিল্পৰ প্ৰতীক। আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ প্ৰতীক। যন্ত্ৰৰ মাজত হেৰাই নোযোৱাকৈ হস্তশিল্পক জীয়াই ৰখাৰ এক স্বাভিমান। এনেধৰণৰ জাতীয় ভাবনাৰে পৰিপুষ্ট হৈ ১৯১৬ চনত বেনাৰসত গান্ধীজীয়ে হাজাৰ হাজাৰ কৃষক, শ্ৰমিক, কাৰুশিল্পীক লৈ ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ বিৰাট সম্বোধন কৰিছিল গান্ধীজীয়ে। যি কি নহওক, ইতিহাসৰ চৰ্বিত শ্ৰৱণ নকৰি এটা বিশেষ কথালৈ আহিছো। আচলতে কিবা এটা নতুন কাম কৰিবলৈ জাগৰণ আনিবলৈ পেকেজিং লাগে। কিন্তু এই পেকেজিং অযান্ত্ৰিক হোৱাটো দৰকাৰ। স্বতঃস্ফূৰ্ত হ'ব লাগে । মহাত্মা গান্ধীৰ যঁ‌তৰ এক প্ৰতীক আছিল। এই প্ৰতীক যদিও এটা সৰল যন্ত্ৰ। কিন্তু মানসিকতাৰ ফালৰ পৰা এই প্ৰতীক আছিল অযান্ত্ৰিক। তেওঁ হয়তো জাতীয় আন্দোলনৰ তথা স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ ধাৰাটো এনেকৈয়ে অযান্ত্ৰিক ৰূপত আগবঢ়াই নিব বিচাৰিছিল। তাত কিন্তু বাদ-বিবাদৰ অন্ত নাছিল। ধানটোৱে প্ৰতি কণটো মানুহটোৱে প্ৰতি মনটোৰ দৰে তেখেতৰ ওপৰতো আছিল মানুহৰ ভিন্ন ধাৰণা। আচলতে মানুহৰ ধাৰণা আৰু মতামতৰ পাৰ্থক্য থাকিবই, কিন্তু সেইবুলি গতি হ্ৰাস কৰিলে নহ'ব। ভাল কামবোৰ কৰি যাব লাগিব। ইতিমধ্যে 'গুৰুবাৰ্তা' নামৰ আমাৰ এই আয়োজনটোৱে এবছৰ সম্পূৰ্ণ কৰিছে। আপোনালোকৰ আশীৰ্বাদ অনাগত সময়তো কামনা কৰিলোঁ।